سلسله صفویان، ظهور دوباره معماری در ایران

۲ شهریور ۱۳۹۶
(رای شما: 0)
بروز شده در۱۳۹۶/۹/۶
معماری ایران در دوره ای از تاریخ ایران در نوع طراحی و اجراء با جزئیات فراوان و تزئینات گسترده به اوج خود می رسد. این دوره را می توان دوره سلطنت پادشاهان صفوی دانست، که بعد از چند قرن افول هنر و معماری در ایران دوباره این ساختار تاثیر گذار در حیات بشری به ارزش دیرینه خود برگشته و اولین نظامات معماری و شهرسازی را شکل می دهد.

سبک بناهای صفوی را می توان در سه ناحیه عمده بررسی و ارزیابی کرد:

بناهای سده هفدهم اصفهان

آرامگاه‌های بزرگ و مقابر

معماری غیر مذهبی سده هفدهم

ابداع مجدد مفهوم شار (مکتب اصفهان)

مکتب اصفهان، اوج تحقق «دولت شهر» صفوی است که به علت ریشه داشتن در دگرگونی های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه خویش نه چون یک حادثه گذرا که چون واقعه ای یادمانی پا به عرصه وجود می گذارد.

شار در مکتب اصفهان نگاه اجمالی ظریفی است از آنچه در گذر زمان ایجاد و وجود داشته است، این جمع بندی به هیچ وجه به معنای «باز تولید» ساده معانی کهن قدیمی نیست، بلکه نوآوری مجدد و خلاقانه این مفاهیم می باشد. در مکتب اصفهان، بی هیچ مداخله سنگین در بافت کالبدی و ارتباطات فضایی قدیمی و جدید، راسته توسعه وگسترش تازه شهر به گونه ای منطقی و عاقلانه تعریف می گردد.

 ایجاد مجموعه های شهری جدید در کنار شهر های کهن به عنوان یک دستورالعمل در نظرگرفته می شود و مهر و نشان مکتب اصفهان را بر شهرهای موجود می نهد. بارزترین ترکیب کلامی مکتب اصفهان در مجموعه های کالبدی-فضایی به کار گرفته می شود بر این مبنا، هرمجموعه زیستی (شهر یا روستا)از این پس دارای یک میدان یا  مرکز ثقل خواهد بود. این میدان در عین حال مکان تقاطع گذرهای اصلی و عبوری کانون نیزمی باشد. میدان نقش جهان قوی ترین و ظریف ترین بیان این ترکیب کلامی است.

سلسله صفویان، ظهور دوباره معماری در ایرانشیوه اصفهانی

به نحوی می توان گفت شیوه اصفهانی آخرین شیوه در مکاتب معماری ایران می باشد. خاستگاه این شیوه را نمی توان شهر اصفهان نامید. اما می توان گفت در آن‌جا رشد کرده و بهترین بناها در این شهر ساخته شده اند. این شیوه دربرگیرنده شیوه‌هایی است که در نوشته های غربی به شیوه صفوی، افشاریی، قاجاری و زندیه نامیده شده‌اند. این مکتب کمی پیش از روی کار آمدن «صفویان از زمان قره قویونلوها آغاز شد و در پایان روزگار محمدشاه قاجار، دوره اول آن به پایان می‌رسد.» انحطاط و زوال این مکتب، از زمان افشاریان شروع و در زمان زندیان ادامه یافت ولی انحطاط کامل از زمان به قدرت رسیدن محمدشاه قاجار آغاز گردید.

ویژگی های شیوه اصفهانی:

ساده شدن طرح ها که در بیشتر ساختمان ها، فضاها یا چهار پهلو (مربع) یا مستطیل هستند.

در شیوه آذری با بکارگیری یک هندسه قوی، طرح های پیچیده ایساخته شدند اما در شیوه اصفهانی، هندسه ساده و شکل ها و خط های شکسته بیشتر بکار رفت.

درپلان ساختمان ها (پیش آمدگی و پس رفتگی) کمتر شد ولی از این شیوه به بعد ساخت گوشه های پخ در ساختمان رایج تر شد.

استفاده از ساختار مدولاراندازه های یکسان در ساختمان دنبال شد.

سادگی طرح در بناها هم آشکار بود.

استفاده از آجر تراش و آجر آب ساب

استفاده از قواره بری مدولار

استفاده از انواع و اقسام پوشش های طاق و تخت مانند طاق تویزه، چهاربخش،کاربندی، قاب سازی.

استفاده از گنبدهای گسسته دو پوسته

سلسله صفویان، ظهور دوباره معماری در ایران

  • استفاده از کاشی هفت رنگ

در دوره حکومت صفوی سبک معماری قدیم ایران تجدید شد و در طرح بناها، شکل و مصالح بناها جای خود را باز کرد. اغلب بناهای دوره صفوی مانند مساجد، مدارسو کاروانسراها به شکل چهار ایوانی بنا شد. استفاده از کاشی معرقو هفت رنگبرای تزئینات، رونق فراوان گرفت. به طوری که ساختمان‌های مذهبی این دوره از گنبد، ایوان، طاق نما، سردر ورودی و حتی مناره ها، با کاشی آراسته شد. خطاطی و خوشنویسی روی کاشی نیز در آرایش بناهای مذهبی عمومیت یافت و بناهای متعددی با خطوط ثلث، نسخ، نستعلیق و خطوط دیگر تزئین شدند.

  • کاشی‌ هفت‌ رنگ‌

کاشی‌ هفت‌ رنگ‌ از ابداعات‌ دوره عباسی‌ است‌ که‌ پس‌ از یک‌ دوره طولانی‌ معرق‌کاری‌ در معماری‌ ایرانی‌ در بناهای‌ کلاسیک‌ اصفهان‌ به‌ کار می‌رود. صفحات‌ منقوش‌ و به‌ هم‌ پیوسته کاشی های‌ نما و تَرکهای‌ نگاره‌دار گنبدها، با رنگ های‌ بدیع‌ و گل‌ و بوته‌های‌ استیلیزه‌ شده‌ و نقش های‌ اسلیمی‌ و هندسی‌ آذین‌ می‌شوند.کاشی های‌ هفت‌ رنگ‌ از لحاظ دوام‌ نسبت‌ به‌ کاشی‌ معرق‌ عمر کوتاه‌تری‌ دارند، اما ترکیب‌ نقوش‌ و رنگ‌ آن ها از جلوه ‌های‌ زیباشناختی‌ و نیز از مختصات‌ شیوه معماری‌ هنری‌ اصفهانی‌ است‌ که‌ همزمان‌ با دوره عباسی‌ و پس‌ از آن‌ در بسیاری‌ از بناهای‌ کلاسیک‌ ایران‌ به‌ کار گرفته شد‌.

  • رنگ‌

 در آثار شیوه اصفهانی‌ رنگ های‌ مسلط آبی‌، فیروزه‌ای‌، لاجوردی‌، سفید شیری‌، نخودی‌ پخته‌ و طلایی‌ است‌. پس‌ از شاه‌ عباس‌ جلوه کلی‌ بنا که‌ آبی‌ رنگ‌ بود، تغییر یافت‌؛ حتی‌ در زمان‌ شاه‌ سلیمان‌ طرح ها غالباً ناهماهنگ‌ شد و رنگ های‌ قرمز و زرد و نوعی‌ نارنجی‌ جای‌ بیشتری‌گرفت‌. گرچه‌ در اواخر دوره صفوی‌ برای‌ بازگشت‌ به‌ هنر دوره عباسی‌ کوشش هایی‌ شد و آخرین‌ بنای‌ مشهور این‌ دوره‌ مدرسه مادرشاه‌ نمونه بسیار خوبی که رجعت‌ به‌ معماری‌ و هنر دوره عباسی‌ بود، اما با این همه‌، انحطاط و زوال قطعی‌ این مکتب آغاز شده‌ بود .

از مختصات‌ هنری‌ دوره عباسی‌ احیای‌ نقش‌ بر دیوار است‌ که‌ با فضاسازی‌ و مکان‌ گزینی‌ شیوه معماری‌ اصفهانی‌، تجدید حیات‌ آن‌ ممکن‌ شد. نقش های‌ روایتی‌ بر دیوارکاخ‌ چهل‌ ستون‌ و نقش های‌ نفیس‌ تزئینی‌ بر دیوار کاخ های‌ صفوی‌ هر یک‌ نمونه‌ای‌ ارزشمند از هنر متحول‌ نگارگری‌ ایران‌ در آن‌ دوره‌ است‌.

  •  نورپردازی

تنظیم‌ نور با توجه‌ به‌ جهت‌ تابش‌ آفتاب‌ و رعایت‌ سنت‌ درون‌گرایی‌ در بناهای‌ ایرانی‌ صورت‌ گرفته‌ است‌. دورگرداگرد بلند گنبدها نورگیرهایی‌ تعبیه‌ شده‌ است که‌ هم‌ سنگینی‌ نما را متعادل‌ می‌کند و هم‌ نورکافی‌ و غیرمستقیم‌ به‌ داخل‌ می‌دهد. نور گیرها در بسیاری‌ از بناها به‌ صورت‌ گلجام‌ است‌. در نمای‌ خانه‌ها برای‌ هدایت‌ نور غیرمستقیم‌ به‌ درون‌ و جلوگیری‌ از اشراف‌ خارج‌ به‌ حریم‌ خانه‌، از شبکه‌های‌ چوبی‌ استفاده‌ شده‌ است‌.

  • آینه‌کاری‌ و گچ ‌بری‌

 آینه‌کاری‌ درتالارها و طاق‌ سردرها از ابداع‌ شیوه اصفهانی‌ است‌که‌ با طرح های‌ متنوع‌ اجرا شده‌ است‌. گچ‌ تراش‌ یا گچ‌ معرق‌ نیز از یادگارهای‌ معماری‌ اصفهانی‌ است‌ که‌ در برخی‌ از بناهای‌ حوزه مرکزی‌ ایران‌ مورد استفاده‌ قرار گرفته‌ است‌.

اصفهان در دوره پادشاهی شاه عباس به لحاظ نقشه عمومی شهر و بناهای مذهبی‌اش نمونه‌ای یگانه از شهرهای اسلامی به شمار می‌رفت. هنر ایرانی در این دوره توانست وارد هندوستان شود و در آن اثر هنری مشهوری مانند تاج محل را به وجود آورد. بایستی افزود که ایرانی‌ها به طرز کشیدن موجودات زنده آشنا بودند و در این زمینه و نیز در زمینه تزیینات هنری به پیشرفت و شهرت منحصر به فردی در دنیای اسلام دست یافته بودند. به طور کلی نمونه‌های معماری در ایران متمایز از نمونه‌های اعراب و ترک‌ها گردیده و شرق عالم اسلام نیز تحت‌تأثیر معماری ایرانی بوده است.

سلسله صفویان، ظهور دوباره معماری در ایرانشهر نشینی از آغاز حکومت صفویه

در زمان حکومت صفویه اوضاع کشور رو به بهبود رفته و صنعت تجارت و کشاورزی رونق گرفت. ایجاد وحدت سیاسی و اداری کشور فرمانروایان سلسله صفوی به عنوان یک عامل مهم، شرایط گسترش بازرگانی وکشاورزی را فراهم کرد. این افزایش و رونق تجارت مستلزم وجود راه ها و جاده هایی امن بود. که مقررات وضع شده در زمان شاه عباس اول به این نیاز پاسخ گفت.

به دنبال این تحولات، در زمان حکومت صفویه و به ویژه در زمان سلطنت شاه عباس اول، شهرنشینی رشد و گسترش سریعی پیدا کرد. به تدریج شهرنشینی و شهرسازی به همراه ایجاد ساختمان های سبک جدید توسعه یافت و محلات جدیدی در جوار سایر محلات قدیمی ایجاد شد. و در نتیجه محلات از جمعیت متراکم شد. بازارها و امور بازرگانی رونق یافت.

مسجد شیخ لطف الله

مسجد شیخ لطف الله، یکی از زیباترین آثار معماری اصفهان در ضلع شرقی میدان تاریخی نقش جهان و مقابل عمارت عالی قاپو واقع شده است. این بنا، برخلاف الگوی سنتی مساجد ایرانی فاقد  صحن و مناره است. یکی از ویژگی های این مسجد چرخش 45 درجه ای نمازخانه مربع شکل آن نسبت به محور تقارن ورودی بناست، که هدف از آن تنظیم جهت ورود به فضای نمازخانه، رو به قبله است. به این منظور، در ابتدای ورود به ساختمان از   45درجه به سمت چپ و طریق یک راهروی کم عرض، گردشی  90درجه ای دیگری به سمت راست پس از طی مسافتی، گردش طراحی شده است که باعث می شود ورود به فضای نمازخانه، رو به محراب و در جهت قبله صورت گیرد. این ویژگی، که به نظر می رسد ایدة اصلی در طراحی این بنا بوده، موجب انحراف فضای نمازخانه مربع شکل از محور تقارن ورودی ساختمان و به سمت جنوب شده است. جابجایی فضای گنبدخانه و عدم تقارن در نمای ورودی ساختمان به وضوح دیده می شودمسجد شیخ لطف الله اثری شاهکار از معماری و کاشی کاری قرن یازدهم هجری می باشد که توسط استاد محمدرضا اصفهانی، پسر استاد حسین بنا اصفهانی از معماران مشهور آن زمان و به شیوه اصفهانی (آخرین نوع شیوه معماری سنتی ایرانی) ساخته شده است. مسجد شیخ لطف الله مدورترین گنبد جهان را دارد که ب عنوان یکی از زیباترین گنبدهای دنیا از آن یاد می شود.

سلسله صفویان، ظهور دوباره معماری در ایران

وجه تمایز مسجد شیخ لطف الله

1.عدم وجود مناره: پیش از اسلام، مناره به عنوان جهت یاب و مسیریاب بر روی ساختمان ها ساخته می شد و وجود مناره ها حکایت از وجود یک شهر داشت. پس از ورود اسلام، مناره و گلدسته تبدیل به نشانه ای از مسجد شد و برای خواندن اذان و دعوت مردم به نماز مورد استفاده قرار گرفت.
اما از آنجا که مسجد شیخ لطف الله عبادت گاهی برای درباریان و خانواده شاه بوده ، مناره ای بر فراز آن احداث نشده تا عامه ی مردم به این مسجد نیایند

2.نبود شبستان و وجود پله: عدم وجود شبستان یا صحن ورودی، به سبب رعایت تقارن در میدان نقش جهان باشد چرا که این مسجد دقیقا در روبه روی عمارت عالی قاپو قرار گرفته است و این مسئله سبب شده که نتوان صحن یا حیاطی رو به قبله که برای نمازگزاری قابل استفاده باشد، برای آن طراحی نمود.

3.وجود راهروی مخفی: گفته می شود که به منظور دسترسی شاه به شیخ لطف الله، راهی زیر زمینی تعبیه شده بوده که ملاقات شاه با این عالِم را میسر می کرده است. این راهرو در میان کاخ عالی قاپو و مسجد قرار داشته و امروزه مسدود می باشد.

4. جهت بنا نسبت به قبله: چرخش ۴۵ درجه‌ای آن نسبت به محور شمال- جنوب است که اصطلاحا به آن پاشنه می گویند.

ادامه دارد...

منبع:کتاب تاریخ معماری ایران

user photo

رضا باباخانی

دیدگاه ها

اولین نفری باشید که نظر خود را ثبت می کند…